Liefde en compassie

Pema Chödrön

2002, Altamira-Becht, Bloemendaal

Dit is een mooi boekje. Handzaam formaat, niet zo dik, met korte teksten ter inspiratie. Het zijn toespraken van Pema Chödrön tijdens een retraite.Het zijn goede teksten om te lezen na afloop van de ochtendmeditatie.

Pema Chödrön is een boeddhistische non en een van de meest vooraanstaande studenten van Chögyam Trungpa. Zij leidt een Tibetaans klooster in de VS. Ze heeft meerdere boeken geschreven waarin ze het traditioneel Tibetaanse Boeddhisme op een eenvoudige manier uitlegt. Ik geniet van haar taalgebruik dat heel dichtbij voelt en tegelijk zeer precies is.

Persoonlijk vind ik in dit boekje niet alle teksten even goed of inspirerend. Wel merk ik dat na herhaaldelijk lezen er meer in staat dan in eerste instantie lijkt. Dat kan een tekortkoming zijn van mij. Wat ik mooi vind om te zien is dat sommige teksten uit een later boek van Pema Chödrön, namelijk ‘Dit is het begin’, op een iets eenvoudiger manier uitgelegd worden. N.a.v. dit boekje zijn me weer een aantal zaken duidelijk geworden of zijn dieper gezakt in mijn begrip.

In onderstaande bespreek ik een aantal hoofdstukken uit het boek die me raken of inspireren of waar ik informatie uit heb gehaald.

© Altamira-Becht

Inhoudsopgave

Inhoudsopgave

De vier paarden

Nauwkeurigheid, mildheid en loslaten

De vier edele waarheden

Negen richtlijnen om je verstand tot rust te brengen

De weg van het hart

De vier paarden

In het hoofdstuk ‘Je eigen ware aarde leren kennen’ staat het volgende mooie verhaal: ‘In een van de zijn toespraken heeft de Boeddha het over de vier paarden: het uitmuntende, het goede, het armzalige en het echt slechte paard. ... Het uitmuntende paard zet zich al in beweging voordat het de zweep voelt. De schaduw of één enkel geluid van de voerman is al genoeg om het te laten draven. Het goede paard begint te draven als het voelt dat de zweep - als is het nog zo zacht - zijn rug raakt. Het armzalige paard zet zich pas in beweging als het de pijn voelt, en het echt slechte paard verzet geen poot tot de pijn doordringt tot in het merg van zijn botten.’ ^Blz. 20 De meeste van ons willen het uitmuntende paard zijn, in wat we begrijpen, hoe we leven, wat anderen van ons vinden, hoe we beoefenen, maar als het er op aankomt dan blijken we het slechtste paard te zijn. Terwijl: ‘het echt slechte paard in feite degene is die het meeste zijn best doet.’  ^Blz. 21 (uit Zen Mind, Beginner's Mind, door Shunryu Suzuki). Uiteindelijk gaat het er helemaal niet om welk paard je bent. Het gaat erom dat je jezelf geeft zoals je bent, dat is je rijkdom, je schoonheid. Dat is echt. En daar reageren andere mensen op. Het gaat hier niet om de uitspraak: je neemt me maar zoals ik ben. Daar klinkt starheid en ontkenning van de ander uit. Het is veel meer met humor en zachtheid. Verder schrijft Pema Chödrön hoe, als je jezelf leert kennen, je ook anderen leert kennen. Zo is arrogantie vaak een dekmantel voor het feit dat je denkt dat je de slechtste bent en je steeds probeert het tegendeel te bewijzen. Jezelf geven zoals je bent gaat er dan over dat je jezelf geeft met knikkende knieën dat je niet goed genoeg bent.

Nauwkeurigheid, mildheid en loslaten

Dit hoofdstuk beschrijft op heel mooie manier het doel en het effect van shamatha-vipashyana meditatie. Om te beginnen wordt duidelijk dat: ‘Onze neurose en onze wijsheid zijn gemaakt van hetzelfde materiaal. Als je je van je neurose ontdoet, gooi je daarmee ook je wijsheid weg.’  ^Blz. 32 Het gaat er dus ook niet om dat je dingen van jezelf kwijt moet raken, dat zou een vorm van agressie zijn, maar dat je er bevriend mee raakt. Als je bijvoorbeeld veel boosheid hebt, kun je leren om daar mild naar te zijn. Dan speel je het niet uit, maar onderdrukt het ook niet. Het gaat erom dat je het met open ogen onderkend en loslaat met mildheid. Zoiets wordt eenvoudiger met meditatie.

De meditatie wordt verdeeld in drie fasen. Die van nauwkeurigheid, daarna de fase van mildheid en tot slot in de fase van loslaten.

Nauwkeurigheid is wakkerte in Zijnsoriëntatie termen en shamatha in Boeddhistische termen. Mildheid en nauwkeurigheid gaan eigenlijk samen. Als je alleen nauwkeurig bent naar wat je doet, dan kan dat ook een soort hardheid geven. Mildheid geeft ook hartkwaliteit. Dat wordt gekoppeld aan het ontbreken van instructie op de uitademing. Als je dat zou doen, dan zou je hardheid en doelgerichtheid van de nauwkeurigheid verder voeden. Juist het ontbreken van enige instructie op de uitademing (in shamatha meditatie) geeft dat er zachtheid komt. ‘Als je namelijk geacht werd een bepaald doel te bereiken, zoals 'geen gedachten', was dat niet echt mild.’  ^Blz. 38

De kern van deze meditatietechniek is dat je mildheid en liefdevolle goedheid (maitri) aankweekt. En dat doe je door de eerlijkheid van de nauwkeurigheid en de zachtheid van de mildheid. Daardoor raak je met jezelf bevriend. Dus niet door jezelf te willen corrigeren of proberen te te verbeteren.

In de fase van loslaten komt alles samen. ‘Het ene moment zit je nog verstrikt in je gevoelens, van hoop, van angst ... en het volgende moment besef je - zonder dat je kritiek uitoefent - wat je aan het doen bent en laat je die gedachten los. ... het vermogen om de dingen los te laten en niet vast te blijven zitten in je boze, hartstochtelijke, zorgelijke of depressieve gedachten [is waarschijnlijk een van de meest waardevolle werktuigen die je ter beschikking staan].’  ^Blz. 44

De vier edele waarheden

‘De eerste edele waarheid zegt dat het gewoon deel uitmaakt van je menszijn om ongemak te voelen.’^{Blz. 80} Het is de levensenergie zelf die door je heen stroomt, die hartstochtelijk is, die ‘voortdurend verandert, beweegt, groeit en afsterft.’  ^Blz. 80.

De tweede edele waarheid zegt dat lijden veroorzaakt wordt door je tegen het leven te verzetten. En wat verzet zich? ‘... ego is dat we ons ertegen verzetten volledig op te gaan in de eenheid van het leven, te veranderen en te stromen als water, dezelfde energie te bezitten als dat wat leeft.’  ^Blz. 81. Als je stopt om je te verzetten, dan gaan de vervelende gevoelens (het ‘lijden’) niet weg, maar het brengt de wereld wel tot leven. Dan blijkt ook dat vervelende gevoel te gaan stromen en komt er ruimte voor andere gevoelens. En dan ineens is het vervelende gevoel opgelost.

De derde edele waarheid zegt dat ‘het lijden ophoudt te bestaan als we het vastzitten aan onszelf loslaten.’  ^Blz. 83 Dat is als we gewoon bevestigen dat we deel uitmaken van het leven en onze afgescheidenheid en controledwang loslaten. Als we in feite volledig gaan leven en ons daarin geven.

De vierde edele waarheid zegt dat er een pad is uit het lijden. Klassiek is dat het achtvoudige pad. Een moderne interpretatie is dat we kunnen kiezen hoe we ons leven willen inrichten: bokkig vasthouden aan hoe we zijn, of ‘... ons leven gebruiken om te ontwaken tot het idee dat we niet afgescheiden zijn. De energie die maakt dat we leven, dat we heel, wakker en alert zijn, is dezelfde energie die alles in het leven roept, en daar maken wij deel van uit.’  ^Blz. 86

Negen richtlijnen om je verstand tot rust te brengen

Dit zijn richtlijnen voor de beoefening van wakkerte. Het idee hierachter is dat ‘je je eigen evenwicht moet zien te vinden tussen niet te strak en niet te slap.’  ^Blz. 91 Ikzelf heb veel gehad aan deze richtlijnen en gebruik ze nog steeds voor de ondersteuning van mijn meditatie. Vooral ‘volkomen vrede sluiten’ (richtlijn 7) is voor mij elke keer weer behulpzaam.

1. Het verstand laten rusten Je richt je aandacht, je oplettendheid, telkens weer opnieuw op de uitademing. Ook al raak je tussendoor helemaal in de knoop. Je rust uit en maakt een nieuw begin.

2. Voortdurend rusten De houding van je niet door van alles en nog wat te laten afleiden, maar bij de ademhaling te blijven.

3. Naïef rusten of letterlijk rusten Maak er geen punt van als je gedachten krijgt, maar keer terug tot de ademhaling.Je bent niet bestraffende voor jezelf, maar gaat gewoon door met aandacht geven aan je uitademing en laat de gedachte lopen.

4. Volkomen rusten Je zit rustig en je geest is tot rust. Je probeert nu de kleine gedachten te betrappen, als kleine rimpelingen in het water.

5. Het verstand temmen ‘Dit heeft te maken met de fundamentele houding van goedheid.’  ^Blz. 96 Je ziet gewoonde gedachten die er zijn, of ze je nu bespringen of dat ze een kleine rimpeling zijn, je aanvaardt dat je denkt en gaat dan gewoon verder met leven of mediteren. Technisch gesproken betekend dit ‘dat je terugkeert naar de eenvoud van het nu, de eenvoud van de uitademing.’  ^Blz. 96

6. Vrede sluiten Dit is een houding van hoe je omgaat met negativiteit. Als je mediteert, dan komen kun je er soms ineens zo genoeg van hebben, of er komen angstige en boze gevoelens op. En dat gebeurt juist als je je echt inzet. Vrede sluiten betekent dat je accepteert dat dat zo is, die negatieve gevoelens horen er gewoon bij. Het is de condition humaine onderkennen met humor, warmte en sympathie.

7. Volkomen vrede sluiten Dit gaat vooral over de struikelblokken van hartstocht, agressie en onwetendheid. Er zijn een aantal eenvoudige richtlijnen - Boeddhistisch tegengif genoemd - van hoe je hier mee om kunt gaan.

Agressie en angst Ga uit van een nieuwe start en richt je aandacht op de frisse kwaliteit van de uitademing. ‘Daardoor verbind je je met frisheid en ruimtelijkheid.’  ^Blz. 100

Hartstocht en lust Ga terug naar je lichaam en leg de nadruk op de lichaamssensaties

Onwetendheid en slaperigheid Verbind je met de ruimte en voel hoe je adem daarin uitwaaiert. Voel hoe je op deze plek zit met al die ruimte om je heen.

8. Doelgerichtheid De kern van deze richtlijn is: ‘Als je merkt dat je ergens door wordt afgeleid, kom dan gewoon weer terug, je ontwaakt en je begint opnieuw. ... Je hoeft geen slachtoffer te zijn van je eigen verstand.’  ^Blz. 102 Ze bestaat uit twee delen.

De eerste is dat als je helemaal verstrikt zit en je wordt daar gek van, houdt dan op met beoefenen. Geef de strijd op, oefen een tijdje niet, maar blijf wel in de juiste houding zitten zodat je niet helemaal verslapt. Ontspan je en begin dan opnieuw.

Het tweede deel gaat over vertrouwen en zekerheid. Het zegt: je weet het allemaal al. Dat betekend dat je volkomen aanwezig kunt zijn. ‘Zoek de boeddha niet buiten jezelf’ is een klassieke herinneringszin die het goed uitdrukt.

9. Evenwichtig rusten Dit is de fundamentele houding waar het om gaat in deze meditatie. Je bent volkomen eerlijk en open met jezelf.Dit is totale acceptatie en liefde. Een mooi versje dat hier bij hoort: `Laat je verstand rusten in zijn natuurlijke staat, zoals de zwaan zwemt op het meer en de aasgieren rondhoppen op de begraaf­plaats.’  ^Blz. 102

De weg van het hart

De twee hoofdstukken over toevlucht nemen tot de drie juwelen en de vier aansporingen zijn twee inspirerende hoofdstukken omdat ze duidelijk maken wat het pad van de krijger is. De drie juwelen zijn de Boeddha, de Dharma en de Sanga. De vier aansporingen zijn: 1) de kostbare geboorte als mens; 2) waarheid van vergankelijkheid; 3) wet van oorzaak en gevolg; 4) de waanzin van doorgaan met wat we doen. Een krijger van het hart, wel te verstaan. En dat pad is het pad van niet opgeven, vriendschap sluiten met onszelf, telkens opnieuw proberen en alles wat ons overkomt zien als een gelegenheid om echter en waarachtiger te worden. Niet als een gelegenheid om onze pantsering te verstevigen, maar om met meer humor en des te onverschrokkener het leven in te gaan. En dat doe je door jezelf niet in het middelpunt te plaatsen, je vastgeroeste blokkades en reserves los te laten en bereidt te zijn te sterven in het moment. Soms bang, maar altijd onbevreesd.

Laatste wijziging: 1 december 2005.
Copyright © 2004-2005, Peter Hofstee, de Zilverster Coaching. Alle rechten voorbehouden.
Postbus 15656, 1001ND Amsterdam. Tel: 020-4708857, www.dezilverster.nl, .
De algemene voorwaarden, vrijwaring van aansprakelijkheid en privacy verklaring zijn van toepassing.